Phân loại bùn thải: Cách xác định bùn nguy hại và thông thường

Trên thực tế, bùn thải có thể chứa chất hữu cơ, cặn vô cơ, kim loại, dầu mỡ, hóa chất hoặc sinh khối vi sinh vật. Tuy nhiên, không thể chỉ quan sát màu sắc, mùi hoặc trạng thái bùn để kết luận đó là chất thải nguy hại hay thông thường.

Theo danh mục chất thải hiện hành, việc quản lý chất thải công nghiệp cần phân biệt các ký hiệu NH, KS và TT. Đặc biệt, dòng chất thải thuộc nhóm phải kiểm soát chưa được phân định phải được quản lý như chất thải nguy hại.

Bài viết dưới đây được Môi Trường Cửu Long tổng hợp nhằm giúp doanh nghiệp hiểu nguyên tắc phân loại bùn, quy trình xác định mã và những điểm cần lưu ý khi quản lý chất thải phát sinh trong sản xuất.

Phân loại bùn thải là gì?

Phân loại bùn thải là quá trình xác định nhóm chất thải và chế độ quản lý phù hợp dựa trên nguồn phát sinh, mô tả trong danh mục chất thải và các căn cứ phân định khi pháp luật yêu cầu.

Bùn thải có thể phát sinh từ hệ thống xử lý nước thải công nghiệp, hoạt động vệ sinh thiết bị, công đoạn sản xuất, bể lắng, bể chứa hoặc các quá trình tách chất rắn khỏi chất lỏng.

Trong thực tế quản lý, cần phân biệt hai cách gọi:

• Phân loại theo nguồn và đặc điểm kỹ thuật: Ví dụ bùn xi mạ, bùn dệt nhuộm, bùn sinh học, bùn hóa lý, bùn nhiễm dầu.
• Phân loại theo chế độ quản lý pháp lý: Xác định dòng chất thải thuộc ký hiệu NH, KS hay TT trong danh mục hiện hành, cùng kết quả phân định khi áp dụng.

Một dòng bùn có thể đồng thời được mô tả bằng cả hai cách. Chẳng hạn, “bùn từ hệ thống xử lý nước thải xi mạ” mô tả nguồn phát sinh, còn mã chất thải và ký hiệu phân loại mới là căn cứ quan trọng để xác định chế độ quản lý tương ứng.

Doanh nghiệp có thể tìm hiểu thêm các nguồn bùn phổ biến tại trang các loại bùn thải.

Ba nhóm phân loại chất thải theo ký hiệu NH, KS và TT

Phụ lục III Thông tư 02/2022/TT-BTNMT quy định danh mục chất thải nguy hại, chất thải công nghiệp phải kiểm soát và chất thải rắn công nghiệp thông thường.

Để xác định cách quản lý bùn, doanh nghiệp cần hiểu rõ ý nghĩa của từng ký hiệu trong danh mục.

Lưu ý: NH, KS và TT là các ký hiệu phân loại được sử dụng trong danh mục chất thải. Không nên xem KS là một kết luận rằng chất thải chắc chắn nguy hại hoặc chắc chắn thông thường.

Nhóm NH – Chất thải nguy hại

Đối với dòng chất thải được mô tả đúng và có ký hiệu NH trong danh mục, chất thải được phân loại là nguy hại theo quy định.

Theo QCVN 07:2025/BNNMT, chất thải thuộc loại NH trong danh mục không phải lấy mẫu, phân tích để so sánh với ngưỡng chất thải nguy hại mới được xác định là chất thải nguy hại.

Doanh nghiệp cần áp dụng chế độ quản lý chất thải nguy hại, bao gồm yêu cầu lưu giữ, nhận diện, chuyển giao và hồ sơ tương ứng.

Tham khảo thêm bùn thải nguy hại để hiểu những nguồn phát sinh và đặc điểm thường cần quan tâm.

Nhóm KS – Chất thải công nghiệp phải kiểm soát

KS là nhóm có ý nghĩa đặc biệt trong hoạt động phân định chất thải.

Với chất thải ký hiệu KS, doanh nghiệp cần đánh giá theo quy chuẩn kỹ thuật về ngưỡng chất thải nguy hại để kết luận chất thải thuộc diện nguy hại hay thông thường.

Khi chưa hoàn thành việc phân định, chất thải công nghiệp phải kiểm soát phải được quản lý như chất thải nguy hại.

Việc phân định phải căn cứ vào nguồn phát sinh, thành phần có khả năng nguy hại và các phương pháp kỹ thuật tương ứng, không chỉ dựa vào kết quả kiểm tra một thông số bất kỳ.

Nhóm TT – Chất thải rắn công nghiệp thông thường

Đối với chất thải được xác định đúng nguồn phát sinh và thuộc mã có ký hiệu TT trong danh mục, doanh nghiệp áp dụng chế độ quản lý chất thải rắn công nghiệp thông thường theo quy định.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng ký hiệu TT chỉ có ý nghĩa khi mã chất thải được lựa chọn phù hợp với dòng chất thải thực tế.

Không nên sử dụng mã TT của một công đoạn khác để khai báo bùn chứa hóa chất, dầu mỡ hoặc thành phần đặc thù chưa được xác định đúng nguồn.

Doanh nghiệp có thể xem thêm bùn thải thông thường.

Quy trình phân loại bùn thải tại nhà máy

Để hạn chế nhầm lẫn trong hồ sơ môi trường, doanh nghiệp nên thực hiện việc phân loại theo một quy trình có thể kiểm tra và đối chiếu.

Bước 1: Xác định chính xác nguồn phát sinh bùn

Trước tiên, cần xác định bùn phát sinh từ công đoạn nào, thuộc ngành nghề nào và có tiếp nhận những dòng nước thải hoặc nguyên liệu gì.

Ví dụ, một nhà máy có thể đồng thời phát sinh:

• Bùn từ hệ thống xử lý nước thải sản xuất.
• Bùn từ công đoạn xử lý hóa lý hoặc trung hòa.
• Cặn bùn từ hoạt động vệ sinh bể chứa, thiết bị.
• Bùn từ hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt riêng biệt.

Những dòng này không nhất thiết sử dụng cùng mã chất thải dù phát sinh tại một cơ sở.

Bước 2: Thu thập thông tin nguyên liệu và hóa chất

Doanh nghiệp cần xem xét sơ đồ công nghệ, danh sách hóa chất sử dụng, đặc điểm nước thải và thông tin vận hành công trình xử lý.

Đối với các cơ sở có sử dụng kim loại, dung môi, chất tẩy rửa hoặc hóa chất đặc thù, những thông tin này giúp nhận diện khả năng tồn tại thành phần nguy hại trong bùn.

Nếu có phiếu an toàn hóa chất và hồ sơ phân tích nước thải, có thể sử dụng làm thông tin hỗ trợ đánh giá nguồn phát sinh. Tuy nhiên, không nên xem các tài liệu này tự thân là kết quả phân định chất thải.

Bước 3: Tra cứu mã chất thải theo danh mục

Doanh nghiệp đối chiếu nguồn bùn với tên, mã và ký hiệu phân loại trong danh mục chất thải hiện hành.

Việc tra cứu cần bắt đầu từ mô tả ngành nghề, quá trình phát sinh, sau đó kiểm tra mã chi tiết và ký hiệu phân loại.

Không nên chọn mã chỉ vì tên có chứa cụm từ “bùn thải”, trong khi mô tả nguồn phát sinh không phù hợp.

Bước 4: Xác định ký hiệu NH, KS hoặc TT

Sau khi có mã phù hợp, cần kiểm tra ký hiệu phân loại.

• Nếu là NH: Áp dụng chế độ quản lý chất thải nguy hại.
• Nếu là KS: Xem xét yêu cầu phân định theo quy chuẩn; khi chưa phân định phải quản lý như chất thải nguy hại.
• Nếu là TT: Áp dụng chế độ quản lý chất thải rắn công nghiệp thông thường khi mã và nguồn phát sinh phù hợp.

Bước 5: Phân định tính nguy hại nếu thuộc trường hợp cần phân định

Đối với dòng bùn phải kiểm soát, việc phân định được thực hiện theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về ngưỡng chất thải nguy hại đang có hiệu lực.

Việc lựa chọn chỉ tiêu phải dựa trên những thành phần có khả năng phát sinh từ nguyên liệu, hóa chất, công nghệ sản xuất và quá trình xử lý.

Khi cần phân tích mẫu, phải tuân thủ yêu cầu về lấy mẫu đại diện, phương pháp thử nghiệm và cách đánh giá kết quả theo quy chuẩn áp dụng.

Bước 6: Lưu hồ sơ và tổ chức quản lý tương ứng

Sau khi xác định chế độ quản lý, doanh nghiệp cần cập nhật thông tin chất thải trong hồ sơ nội bộ, tổ chức lưu chứa phù hợp và lựa chọn đơn vị tiếp nhận đáp ứng điều kiện tương ứng.

Thông tin cần quản lý có thể bao gồm tên dòng bùn, nguồn phát sinh, mã chất thải, ký hiệu phân loại, khối lượng và kết quả phân định nếu có.

Khi có thay đổi đáng kể về nguyên liệu, hóa chất hoặc quy trình sản xuất làm thay đổi thành phần chất thải, cần xem xét yêu cầu đánh giá lại.

Phân loại bùn thải theo nguồn phát sinh

Bên cạnh cách phân loại theo ký hiệu pháp lý, nguồn phát sinh là cơ sở quan trọng để nhận diện đặc điểm từng dòng bùn.

Mỗi ngành sản xuất có nguyên liệu, hóa chất và công nghệ khác nhau. Vì vậy, thành phần bùn cũng có thể khác biệt đáng kể.

Lưu ý: Bảng trên mô tả các nhóm bùn theo nguồn phát sinh, không phải bảng tự động xác định NH, KS hoặc TT. Mã và chế độ quản lý vẫn phải được tra cứu riêng cho từng dòng chất thải.

Phân loại bùn theo thành phần và đặc tính

Trong quản lý kỹ thuật, bùn còn có thể được phân nhóm theo thành phần đặc trưng. Cách tiếp cận này hỗ trợ nhận diện nguy cơ và lựa chọn chỉ tiêu đánh giá, nhưng không thay thế danh mục phân loại chất thải.

Bùn chứa nhiều chất hữu cơ

Một số dòng bùn từ ngành thực phẩm, thủy sản và xử lý nước thải sinh hoạt có thể chứa lượng chất hữu cơ đáng kể.

Đặc điểm thường cần quan tâm là khả năng phân hủy, phát sinh mùi, độ ẩm và các yếu tố sinh học liên quan.

Bùn chứa hợp chất vô cơ

Bùn có thể chứa muối, khoáng chất, cặn kết tủa hoặc sản phẩm phản ứng hóa học.

Những thành phần này có thể ảnh hưởng đến tính chất vật lý, độ pH và khả năng hòa tan của các chất trong bùn.

Bùn chứa kim loại hoặc hợp chất kim loại

Một số dòng bùn từ công đoạn xử lý bề mặt kim loại, xi mạ hoặc sản xuất hóa chất có thể chứa kim loại.

Cần phân biệt sự hiện diện của kim loại với việc kết luận về tính nguy hại. Trường hợp phải phân định cần đánh giá theo các chỉ tiêu, phương pháp và ngưỡng áp dụng.

Bùn chứa dầu mỡ

Bùn có thể chứa dầu khoáng từ hoạt động công nghiệp hoặc dầu mỡ có nguồn gốc sinh học từ hoạt động chế biến thực phẩm.

Hai nguồn dầu mỡ này không nhất thiết có tính chất hoặc chế độ quản lý giống nhau.

Bùn sinh học và bùn hóa lý

Bùn sinh học được hình thành từ quá trình xử lý bằng vi sinh vật, còn bùn hóa lý được hình thành khi chất ô nhiễm được tách ra bằng những quá trình hóa học và vật lý phù hợp.

Đây là hai cách mô tả công nghệ phát sinh, không phải hai ký hiệu phân loại pháp lý độc lập.

Khi nào bùn thải cần được phân định tính nguy hại?

Không phải mọi dòng bùn công nghiệp đều bắt buộc phải lấy mẫu phân tích để xác định nguy hại.

Trường hợp đặc biệt cần quan tâm là chất thải có ký hiệu KS trong danh mục. Với nhóm này, việc phân định theo quy chuẩn nhằm xác định chất thải thuộc diện nguy hại hoặc thông thường.

Đối với các mã ký hiệu NH, quy chuẩn hiện hành quy định không cần lấy mẫu phân tích để so sánh với ngưỡng mới xác định là chất thải nguy hại.

Đối với mã TT, doanh nghiệp cần đảm bảo nguồn phát sinh đúng với mô tả danh mục và thực hiện chế độ quản lý tương ứng.

Quy chuẩn phân định đang có hiệu lực

QCVN 07:2025/BNNMT được ban hành kèm theo Thông tư 44/2025/TT-BNNMT và có hiệu lực từ ngày 09/02/2026.

Quy chuẩn này thay thế QCVN 07:2009/BTNMT và QCVN 50:2013/BTNMT theo các quy định về hiệu lực và chuyển tiếp.

Việc phân định phải xem xét những tính chất, thành phần nguy hại liên quan và phương pháp phân tích được quy định, không tự đặt ra một ngưỡng chung cho mọi loại bùn.

Lựa chọn chỉ tiêu phân tích

Chỉ tiêu phân tích cần được lựa chọn từ thông tin về ngành nghề, công nghệ sản xuất, nguyên liệu, hóa chất sử dụng và đặc điểm dòng chất thải.

Ví dụ, bùn phát sinh từ công đoạn sử dụng kim loại có thể cần quan tâm đến các thành phần kim loại; bùn có nguồn gốc hóa chất hữu cơ cần xem xét những hợp chất đặc trưng có khả năng xuất hiện.

Không phải mọi mẫu bùn đều cần phân tích toàn bộ các thành phần nguy hại trong quy chuẩn. Tuy nhiên, phải lựa chọn đủ các chỉ tiêu phù hợp với yêu cầu phân định.

Lấy mẫu đại diện

Việc lấy mẫu phải tuân thủ quy định kỹ thuật hiện hành và phù hợp với trạng thái chất thải.

Đối với bùn, tính đồng nhất của mẫu, vị trí lấy mẫu và tính đại diện theo thời gian phát sinh là những yếu tố quan trọng.

Không nên sử dụng một kết quả phân tích của dòng bùn khác để kết luận cho toàn bộ chất thải tại nhà máy nếu thiếu căn cứ.

Kết luận và lưu hồ sơ

Kết quả phân tích phải được đối chiếu theo quy chuẩn và phương pháp đánh giá tương ứng để đưa ra kết luận phân định.

Doanh nghiệp cần lưu giữ hồ sơ làm căn cứ quản lý và xem xét việc phân định lại khi xuất hiện các thay đổi thuộc trường hợp pháp luật quy định.

Những sai lầm thường gặp khi phân loại bùn thải

Một số nhầm lẫn trong quá trình xác định mã có thể dẫn đến quản lý chất thải không phù hợp.

Đánh giá tính nguy hại chỉ dựa vào màu sắc hoặc mùi

Bùn có màu sẫm hoặc mùi mạnh không đương nhiên là chất thải nguy hại. Ngược lại, bùn ít mùi hoặc có màu sáng vẫn có thể chứa thành phần cần kiểm soát.

Cần sử dụng nguồn phát sinh, mã và kết quả phân định khi áp dụng làm căn cứ quản lý.

Cho rằng bùn sau ép là chất thải thông thường

Ép bùn chủ yếu làm giảm lượng nước, không tự động loại bỏ các thành phần nguy hại khỏi chất thải.

Vì vậy, không thể chỉ căn cứ trạng thái bánh bùn để chuyển chế độ quản lý.

Dùng chung một mã cho mọi loại bùn

Một nhà máy có thể phát sinh nhiều dòng bùn tại các công đoạn khác nhau. Nếu nguồn phát sinh và mô tả khác nhau thì mã chất thải cũng có thể khác nhau.

Việc áp mã cần thực hiện theo từng dòng chất thải thực tế.

Nhầm KS với TT

KS không đồng nghĩa với chất thải thông thường.

Đối với chất thải công nghiệp phải kiểm soát chưa được phân định, doanh nghiệp phải quản lý như chất thải nguy hại theo quy định.

Cho rằng mọi bùn từ ngành thực phẩm đều thông thường

Mặc dù nhiều dòng bùn thực phẩm có thành phần hữu cơ, vẫn cần xác định đúng mã và kiểm tra các dòng thải có liên quan đến hóa chất hoặc công đoạn đặc thù.

Trộn bùn trước khi xác định chế độ quản lý

Việc trộn các dòng bùn có nguồn phát sinh khác nhau có thể làm thay đổi thành phần hỗn hợp, gây khó khăn cho phân định và tiềm ẩn nguy cơ phản ứng giữa các chất không tương thích.

Doanh nghiệp cần kiểm soát việc phân loại tại nguồn và chỉ phối trộn khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu pháp lý, kỹ thuật tương ứng.

Yêu cầu lưu chứa và chuyển giao sau khi phân loại bùn

Sau khi xác định chế độ quản lý, doanh nghiệp phải tổ chức lưu chứa, vận chuyển và chuyển giao phù hợp với loại chất thải.

Đối với bùn thuộc diện nguy hại

Bùn nguy hại cần được lưu giữ theo các yêu cầu đối với chất thải nguy hại, bao gồm phân loại, thiết bị chứa, nhận diện và biện pháp hạn chế phát tán phù hợp.

Hoạt động chuyển giao phải thực hiện với tổ chức đáp ứng điều kiện và phạm vi hoạt động tương ứng, đồng thời sử dụng chứng từ theo quy định.

Đối với bùn công nghiệp thông thường

Bùn thông thường cũng phải được lưu giữ, vận chuyển và chuyển giao đúng quy định. Cần kiểm soát nước rỉ, chất thải phát tán, khối lượng và phương án tiếp nhận.

Việc được phân loại là thông thường không đồng nghĩa với việc được phép đổ bỏ hoặc sử dụng trực tiếp vào bất kỳ mục đích nào.

Đối với bùn phải kiểm soát chưa phân định

Khi chưa có căn cứ phân định theo quy định, dòng bùn KS phải được quản lý như chất thải nguy hại.

Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý vấn đề này trước khi ký hợp đồng chuyển giao và khai báo mã chất thải.

Hồ sơ cần lưu giữ

Tùy chế độ quản lý, thông tin và tài liệu cần xem xét bao gồm:

• Tên chất thải và nguồn phát sinh.
• Mã chất thải và ký hiệu phân loại.
• Thông tin thành phần, khối lượng và trạng thái bùn.
• Hồ sơ phân định, kết quả phân tích khi cần thiết.
• Thông tin đơn vị thu gom, vận chuyển và xử lý.
• Hợp đồng, biên bản bàn giao và chứng từ tương ứng.

Xem chi tiết tại hồ sơ, chứng từ xử lý bùn thải.

Cơ sở pháp lý về phân loại bùn thải hiện hành

Doanh nghiệp cần đối chiếu các văn bản pháp luật đang có hiệu lực tại thời điểm thực hiện phân loại.

• Luật Bảo vệ môi trường 2020: Quy định các nguyên tắc quản lý chất thải và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân có liên quan.
• Thông tư 02/2022/TT-BTNMT: Quy định danh mục chất thải và các nội dung quản lý chất thải, được áp dụng cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung có hiệu lực.
• Thông tư 09/2026/TT-BNNMT: Sửa đổi, bổ sung một số quy định của Thông tư 02/2022/TT-BTNMT và các văn bản sửa đổi liên quan.
• Thông tư 44/2025/TT-BNNMT: Ban hành QCVN 07:2025/BNNMT về ngưỡng chất thải nguy hại, có hiệu lực từ ngày 09/02/2026.

Đối với những trường hợp đã được phân định theo quy chuẩn trước đây, cần kiểm tra điều khoản chuyển tiếp thay vì tự động kết luận mọi kết quả cũ không còn giá trị.

Danh mục, mã chất thải và quy chuẩn phân định cần được xem xét theo phiên bản pháp luật áp dụng tại thời điểm thực hiện hồ sơ.

Môi Trường Cửu Long hỗ trợ doanh nghiệp quản lý bùn thải

Việc phân loại chính xác là cơ sở để doanh nghiệp lựa chọn phương án thu gom, vận chuyển và xử lý bùn phù hợp.

Môi Trường Cửu Long tiếp nhận nhu cầu tư vấn về thông tin chất thải, nguồn phát sinh và phương án chuyển giao xử lý bùn tại nhà máy, khu công nghiệp và các cơ sở sản xuất.

Doanh nghiệp có thể tham khảo:

• Thu gom bùn thải công nghiệp theo nguồn và trạng thái chất thải.
• Vận chuyển bùn thải theo yêu cầu quản lý tương ứng.
• Xử lý bùn thải công nghiệp theo thành phần và chế độ phân loại.

Đối với bùn nguy hại, hoạt động vận chuyển và xử lý phải do tổ chức đáp ứng các điều kiện pháp lý tương ứng thực hiện.

Liên hệ tư vấn phân loại và xử lý bùn thải

Nếu doanh nghiệp chưa xác định được mã chất thải hoặc đang cần đánh giá nguồn phát sinh bùn trước khi chuyển giao, hãy liên hệ Môi Trường Cửu Long để được tư vấn các thông tin cần chuẩn bị.

Quý khách nên cung cấp ngành nghề, công đoạn phát sinh, thành phần nguyên liệu, hóa chất có liên quan, khối lượng bùn và hồ sơ phân loại hiện có.

Hotline/Zalo: 0377 655 691

Email: sales@xulybunthai.vn

Liên hệ tư vấn và nhận báo giá xử lý bùn thải